ख्यामकान्त अर्याल 

जब दुई देशका प्रधानमन्त्री वा राष्ट्रपतिहरू भेट्छन्, तब उनीहरूले कसरी कुरा गर्छन्? कुन नेता कहाँ बस्ने, कसले पहिले भाषण गर्ने, अनि गाडीबाट ओर्लिँदा कसले स्वागत गर्ने भन्ने कुरा कसरी तय हुन्छ? के यी सबै कुरा संयोग मात्र हुन् त? पक्कै पनि होइनन्। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा एउटा यस्तो नियम हुन्छ, जसलाई 'डिप्लोम्याटिक प्रोटोकल' अर्थात् कूटनीतिक मर्यादा भनिन्छ। आजको यो आलेखमा हामी एकदमै सजिलो भाषामा बुझ्नेछौँ कि यो कूटनीतिक मर्यादा भनेको के हो, यसका मुख्य नियमहरू के-के हुन् र नेपाल जस्तो देशका लागि यो किन यति धेरै महत्त्वपूर्ण छ।

१: कूटनीतिक मर्यादा भनेको के हो?

सजिलो गरी भन्दा, कूटनीतिक मर्यादा भनेको विभिन्न देशका सरकार, राष्ट्रप्रमुख र राजदूतहरूले एक-आपसमा व्यवहार गर्दा पालना गर्नुपर्ने लिखित र अलिखित नियमहरूको संगालो हो।

यो अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको एउटा यस्तो 'अपरेटिङ सिस्टम' हो, जसले दुई देशबीच जस्तोसुकै तनाव वा दुश्मनी भए पनि उनीहरूबीचको कुराकानीलाई मर्यादित, सुरक्षित र व्यवस्थित बनाउन मद्दत गर्छ। यसका नियमहरू सन् १९६१ को 'भियना महासन्धि' (Vienna Convention) द्वारा तय गरिएका हुन्, जसलाई संसारका लगभग सबै देशले मान्छन्।

२: कूटनीतिक मर्यादाका मुख्य स्तम्भहरू

यसका केही मुख्य नियमहरू यस प्रकार छन्:

१. वरियता क्रम (Precedence/Seniority): कुनै पनि अन्तर्राष्ट्रिय कार्यक्रममा कुन नेता पहिले बस्ने वा कसले पहिले बोल्ने भन्ने कुरा उनको देशको आकार वा शक्तिले होइन, बरु कूटनीतिक वरियता क्रमले तय गर्छ। उदाहरणका लागि, कुनै राजधानीमा जुन देशको राजदूतले पहिले आफ्नो ओहोदाको प्रमाणपत्र (Credentials) बुझाएको हुन्छ, उही कूटनीतिक नियोगको वरिष्ठ (Dean) मानिन्छ।

२. झण्डा र आतिथ्यताको नियम: कुनै पनि विदेशी पाहुना आउँदा विमानस्थलमा कसले स्वागत गर्ने, कति तोपको सलामी दिने, र राष्ट्रिय धुन कसरी बजाउने भन्ने कुरा पहिले नै निश्चित हुन्छ। बैठकमा बस्दा पनि आयोजक देशको झण्डा सधैँ दायाँतर्फ (हेर्नेको देब्रेतर्फ) राखिन्छ, जुन सम्मानको स्थान हो।

३. कूटनीतिक उन्मुक्ति (Diplomatic Immunity): यो एकदमै महत्त्वपूर्ण नियम हो। कुनै पनि देशको राजदूत वा कूटनीतिज्ञलाई उनीहरू कार्यरत रहेको विदेशी भूमिमा त्यहाँको प्रहरीले पक्राउ गर्न वा अदालतमा मुद्दा चलाउन पाउँदैन। यदि कुनै राजदूतले गम्भीर गल्ती गरेमा, आयोजक देशले उनलाई 'पर्सेना नन ग्राटा' (Persona Non Grata) अर्थात् 'अवाञ्छित व्यक्ति' घोषित गरेर २४ वा ४८ घण्टाभित्र आफ्नो देश फिर्ता पठाउन सक्छ, तर जेल हाल्न पाउँदैन।

३: नेपाल र कूटनीतिक मर्यादा

अब कुरा गरौँ हाम्रो देश नेपालको। नेपाल जस्तो दुईवटा विशाल छिमेकीहरूको बीचमा रहेको देशका लागि कूटनीतिक मर्यादाको पालना गर्नु झनै संवेदनशील र महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

नेपालमा विदेशी पाहुनाहरूको स्वागत, बैठक र कूटनीतिक भेटघाटको व्यवस्थापन परराष्ट्र मन्त्रालय (Ministry of Foreign Affairs) अन्तर्गतको 'शिष्टाचार महाशाखा' (Protocol Division) ले गर्छ।

कूटनीतिक मर्यादाले के फाइदा गर्छ भने, यसले नेपाल जस्तो सा Nazareth नो वा विकासोन्मुख देशलाई पनि अमेरिका, चीन वा भारत जस्ता महाशक्ति राष्ट्रहरूसँग अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा समान हैसियत र सम्मान दिलाउँछ। चाहे देश सानो होस् या ठुलो, कूटनीतिक टेबलमा सबैको मर्यादा बराबर हुन्छ।

१. हात मिलाएको (Handshakes) दृश्यको अर्थ

• शिष्टाचार र सम्बन्धको सुरुवात: नेताहरूबीचको हात मिलाइ (Handshake) कूटनीतिक शिष्टाचारको पहिलो र मुख्य सङ्केत हो, जसले सम्बन्ध सुमधुर रहेको वा सुधार गर्न खोजिएको देखाउँछ।
• दृश्यको महत्व: यो दुई देशबीचको व्यक्तिगत विश्वास र सम्बन्धको तस्बिर हो। बलियो र न्यानो हात मिलाइले मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध र हल्का वा औपचारिकताका लागि मात्र मिलाइले सम्बन्धमा चिसोपन रहेको सङ्केत गर्छ।
• मर्यादा: कूटनीतिक आचारसंहिता अनुसार, यसमा वरियताक्रम (Precedence) को ख्याल गरिन्छ, जहाँ प्रायः वरिष्ठ व्यक्तिले हात बढाउने वा स्वागत गर्ने गरिन्छ।

२. रातो कार्पेट (Red Carpet) मा हिँडेको दृश्य

• सर्वोच्च सम्मान: रातो कार्पेटले आउने विशिष्ट पाहुना (State Guest) लाई दिइने सर्वोच्च सम्मान र स्वागतको प्रतीक हो।
• स्वागत समारोह: यो स्वागत समारोह (Ceremonial Protocol) को भाग हो, जसले पाहुना देशको शिर उच्च राख्ने र अतिथि सत्कारको परम्परा देखाउँछ।
• संकेत: यो दृश्यले दुई देशबीचको सम्बन्ध घनिष्ठ र विशेष रहेको पुष्टि गर्दछ।

३. अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनका फुटेजहरू (Multilateral Summits)

• वरियताक्रम (Precedence): टेबलमा बस्ने स्थान, हस्ताक्षर गर्ने समय वा फोटो खिच्ने (Family Photo) क्रममा नेताहरूको वरियताक्रम अनुसार स्थान तोकिन्छ, जसलाई प्रोटोकल भनिन्छ।
• झन्डा र प्रतीक: सम्मेलन स्थलमा देशको झन्डा, नक्सा र राष्ट्रिय प्रतीकहरूको सही प्रयोग अनिवार्य हुन्छ।
• सहयोगको प्रतीक: नेताहरूले अनौपचारिक रूपमा कुरा गरेको वा हाँसेको दृश्यले जटिल मुद्दाहरूमा पनि समझदारी बनेको संकेत दिन्छ।

४. कूटनीतिक मर्यादामा नेपालको सन्दर्भ (२०२६ सम्मको अपडेट)

• कडा आचारसंहिता: नेपाल सरकारले विदेशी कूटनीतिज्ञहरूसँगको भेटघाटलाई थप मर्यादित बनाउन कडाइ गरेको छ।
• पूर्व स्वीकृति: प्रधानमन्त्री, मन्त्री, र उच्च राजनीतिक नेतृत्वले विदेशी राजदूतहरूसँग भेट्नुअघि परराष्ट्र मन्त्रालयको स्वीकृति लिनुपर्ने र भेटको टिपोट (Record) मन्त्रालयलाई बुझाउनुपर्ने नियम छ।
• उल्लंघनमा आलोचना: कूटनीतिक मर्यादाविपरीत मन्त्रीहरूले एक्ला-एक्लै भेटघाट गरेमा आलोचना हुने गरेको छ।
• स्वदेशी उत्पादन: विदेशी अधिकारीसँगको भेटवार्तामा नेपालको झण्डा, नक्सा र नेपाली कलात्मक वस्तुहरू राख्नुपर्ने नियम छ।

हात मिलाउनेदेखि रातो कार्पेटमा हिँड्नेसम्मका दृश्यहरूले अन्तर्राष्ट्रिय रङ्गमञ्चमा दुई देशबीचको "सम्मान", "विश्वास", र "वरियता" लाई पुष्टि गर्दछन्। यी दृश्यहरूले कूटनीतिक सम्बन्धको गहिराइलाई आम जनतासामु प्रस्तुत गरिरहेका हुन्छन्।

 कूटनीतिक मर्यादा भनेको केवल देखावटी तडकभडक मात्र होइन, यो त देशको सार्वभौमिकता, राष्ट्रिय स्वाभिमान र अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति कायम राख्ने एउटा बलियो खम्बा हो।

माथिको विचार Khyam Aryal Academy Youtube च्यानलमा सुन्न सकिन्छ